Gołąb -kościół i kaplica loretańska

Gołąb to niewielka wioska w dolinie Wisły ok. 12 km na północ od Puław. We wsi znajdują się dwa niezwykle ciekawe pod względem architekotnicznym obiekty: kościół i kaplica. Kościół powstał w latach 1628 - 38. Kaplica pochodzi z ok 1636 r. Oba obiekty są bardzo nietypowymi (ale niezwykle) pięknymi przykładami baroku w Polskiej architekturze.

Gołąb-kościół Gołąb-kaplica Gołąb-kaplica

Domek Nazaretański - Domek Loretański-Santa Casa-Święty Dom 

Historia

Domem Świętym Santa Casa Loreto nazywa się przeniesione z Nazaretu do Loreto we Włoszech oryginalne ściany domu Najświętrzej Maryj Panny w którym około 30 lat mieszkała święta rodzina.Nazwa ta w obecnym znaczeniu obejmuje również pomniejszą bogatą architektoniczno-rzeźbiarską obudowę stanowiącą ochronę i wzmocnienie dla oryginalnego bardzo skromnego domu oraz otoczenie wielkim kultem Sanktuarium z figurą NMP Loretańskiej.

Domem Loretańskim nazywa się sanktuaria wybudowane z intencją skopiowania Świętego Domu w Loreto a przeznaczone do oddawania czci NMP Loretańskiej w otoczeniu,które było jej domem na ziemi. Aby zrozumieć ducha i znaczenie sanktuarium w Gołębiu, które jest jedną z najpiękniejszych replik Santa Casa Loreto, trzeba znać przynajmniej najważniejsze fakty.

Początek historii od narodzin Chrystusa do wojen krzyżowych
Dom Maryji stał w Nazarecie i był miejscem zwiastowania przyjścia zbawiciela a następnie zamieszkania Św.Rodziny. Jak głosi legenda, po wniebowstąpieniu Jezusa, Św.Piotr zbierał tu wiernych i odprawiał nabożeństwo jako w pierwszej świątyni Chrześcijaństwa. Prosty i skromny dom o wymiarach 4m x 9m i wysokości 3,5 m (do ciemniejszego pasa) przykryty drewnianym dachem  dobudowany był stroną ołtarza do groty skalnej, która do dziś jest otoczona czcią w Bazylice Zwiastowania w Nazarecie.

Dom składa się z trzech surowych ścian murowanych i czwartej ściany skalnej z wejściem do groty oraz ogniskiem domowym-kominkiem. W ścianach było troje drzwi oraz jedne zamurowane. Prawdopodobnie do części gospodarczej, światło dochodziło przez okno w ścianie szczytowej ponadto wnęki w murze. Miska do obmywania rąk, podwyższenie części podłogi stanowiły wystrój domu Maryji i mieszkania Św.Rodziny, który od czasu Konstantyna Wielkiego i jego matki Św.Heleny(313r). Stał się uznaną relikwią i mimo ekspansji Islamu przetrwał na miejscu w Nazarecie aż do czasu krucjat.

Wojny Krzyżowe od 1099 do 1294 r
Santa Casa-Święty Dom w okresie panowania krzyżowców w Jerozolimie otoczony był ogromną czcią i był tez miejscem nabożeństw. W 1219 r. Modlił się tam Franciszek z Asyżu i funkcjonował klasztor. W 1269 r. Muzułmanie zdobyli częściowo i zburzyli Kościół Św.Heleny nie burząc Świętego Domu. Aby go uchronić przed zniszczeniem został on 1291 r. tuż przed upadkiem królestwa jerozolimskiego przeniesiony do Ilirii (dzisiejsza Dalmacja) a następnie przez Niceforo Angelo, możnowładcę Epiru przewieziony przez morze do Loreto(1294) gdzie go starannie postawiono. Rekonstrukcja objęła ukształtowanie terenu i trzy oryginalne ściany aż do wysokości pasa oczepowego dachu (ciemniejszy pas wewnątrz) ze specjalnym uwzględnieniem 'okna zwiastowania' i kominka za ołtarzem. Legenda a szczególnie tłumaczenia przekształciły nazwisko Bizantyjskiej rodziny Angelo (lub De Angelis) w Aniołów, którzy mieli przenieść dom Matki Boskiej w miejsce bezpieczne. Obecność figury NMP była od początku tego okresu potwierdzana i wkrótce zasłynęła jako postać Matki Boskiej Loretańskiej. Relikwie trzech ścian przeniesiono do Loreto Domu NMP były już w XIV w. Obudowane osobno stojącym zabezpieczającym murem z cegieł.

Czasy Nowożytne i Współczesność
Na początku XVI w. Papież Juliusz II, budując wokół Świętego Domu wspaniałą Bazylikę zlecił Bramantemu (1507) zaprojektowanie nowej obudowy z marmuru. Zdobiło ją rzeźbami kilku wybitnych rzeźbiarzy Renesansu. Dom jako Sanktuarium i pamiątka został przykryty murowanym sklepieniem w 1536 r. Wewnątrz, na bocznych ścianach powyżej surowych murów zachowano polichromie przedstawiające sceny z życia NMP. Jednocześnie w związku z napływem mas pielgrzymów ze świata przywożących swoje  'wezwania' do NMP zaczęła narastać w ciągu wieków. Piękna składana modlitwa-litania loretańska, do której w 1566 r. Wiersz 'Wspomożenie Wiernych' dodał Papież Pius V Św. W czasie wojen napoleońskich zrabowano w 1798 r. Cenne wrota nie uszkadzając Świętego Domu. Obecny wygląd dobudowanych ścian jest związany z rozwojem kultu NMP Loretańskiej i był skończony po stratach pożarowych (1921 r) w formie  architektury ołtarzowej kontrastującej ozdobnością klasycznego wystroju ze skromnym wnętrzem oryginalnego Domu.

Tak powstawało Sanktuarium w Loreto złożone z trzech części: Relikwii Świętego Domu z Nazaretu (trzy ściany wewnętrzne)- Obudowy Renesansowej Architektoniczno-rzeźbiarskiej powstałej rzeczywiście w Loreto- Rozbudowy Sanktuaryjnej obejmującej ściane ołtarzową z wizerunkiem NMP Loretańskiej ołtarza i sklepienia.

Historia Domu Loretańskiego w Gołębiu
W XVII w. odradza się kult i nabożeństwo do NMP. Powstają w Europie (np. Praga 1626) a w tym i w Polsce miejsca szczególnego kultu Matki Bożej. Są to Domy Loretańskie i Kaplice Loretańskie. Na obszarze Polski powstało ich koło 20, przyczym tak zwane Kaplice Loretańskie posiadają dowolną architekturę. A jedynie obiektem kultu postać NMP. Loretańskiej. Mylono z nimi Domy Loretańskie żadsze, będące w swoim założeniu Sanktuaryjną repliką Domu Św.Rodziny z Nazaretu.

Dom Loretański w Gołębiu jest jednym z najciekawszych i najpiękniejszych jakie powstały. Ufundowany został w czasach zarządzania parafią przez ks.Szymona Grzybowskiego, który będąc dziekanem kazimierskim odbył specjalną pielgrzymkę do Loreto. Środki na budowę pochodziły  dóbr i dziesięcin parafii oraz darowizn. Za jednego z głównych fundatorów uważany jest Kanclerz Jerzy Ossoliński, który w roku 1633 odbył również pielgrzymkę do Loreto i ślubował  wystawienie Domu Loretańskiego w Gołębiu. Mimo że niektóre daty są dyskusyjne, można przyjąć że Dom Gołębski powstał w latach 1628-1638 w którym to roku, w tydzień po poświęceniu kościoła parafialnego. Dnia 12 września był konserwowany, drugi etap obejmujący prace dekoracyjne przekroczył r.1644 i był ukończony przez następnego Proboszcza-ks. Remigiusza Leżenskiego.

Architektura Wystrój Rzeźbiarski Malarstwo

Pod względem architektonicznym Dom Loretański w Gołębiu należy do grupy obiektów tego regionu realizowanych w latach 1628-1633, do której zaliczają się międzyinnymi Kaplica Różańcowa i Kościół Św.Anny w Kazimierzu. Wszystkie obiekty cechuje wielka dbałość o formę i detal architektoniczny traktowany w sposób rzeźbiarski. W realizacji tej grupy współdziałanie przypisuje się królewskiemu architektowi Kazimierza-Piotrowi Likkielowi, który był Włochem Nobilitowanym w Polsce. Związki  wystroju Domu Loretańskiego z Renesansem i Barokiem Włoskim są wyraźne, choć wynik jest pięknie spleciony z Polskim sposobem kształtowania i wykonywania detalu. Z testamentu ks.Grzybowskiego  wynika duży udział w pracy 'Pana Piotra Mularza' który pewno kierował grupą miejscowych rzemieślników. Założenia przyjęte do realizacji repliki Santa Casa-Domu Loretańskiego w Gołębiu są dojrzałe i świadome wartości kultowych i kulturowych, a przy tym przeprowadzone ze zrozumieniem i konsekwencją. Twórcy rozróżnili trzy wątki obiektu w oryginalnym Santa Casa i podjeli trafne decyzje: - Wiernie kopiując wewnętrzne ściany Domu Św.Rodziny z Nazaretu.
- Tworząc nawiązaną do projektu Bramantego, ale własną obudowę domu z dachem osłoniętym Attyka, stosując miejscowe materiały i zdobnictwo.
- Nie kończąc z nieznanych przyczyn części ołtarzowo kultowej na reprezentowanym przez tę grupę poziomie. Dotyczy to również polichromii nawiązujących układem do Loreto. Właśnie to śmiałe pójście własną drogą opartą na narodowych i lokalnych tradycjach jest chyba jedną z największych wartości Gołębskiej Repliki Domu Loretańskiego.

Detale Rzeźbiarskie-Rzeźby
W narzucie z zaprawy wapienno-piaskowej wykonane są detale sztukateryjne na stałe związane ze ścianami elewacji: Ściany podłużne podzielone parami kolumn posiadają po dwa portale z płaskorzeźbami Świętych i Ewangelistów. Strona północna: (od lewej) Św.Łukasz, Św.Paweł, Św.Piotr strona południowa: (od lewej) Św.Józef, Jan Chrzciciel, Św.Jan, Św.Marek. Rzeźbione ramy nad portalami i na ścianach szczytowych pokryte były prawdopodobnie malowidłami. Przy bramie wschodniej i przy niszach występują pełne swoistego wdzięku postacie aniołów. Część górna oddzielona  ornamentową balustradą posiada podziały bez rzeźb. Tła korespondujące z dolnymi obramieniami były również przeznaczone dla malarstwa, o którym brak przekazu. Ponad gzymsem głównym w małych tympanonach występują rzeźby w postaci bardzo zróżnicowanych maszkaronów. Analiza form rzeźbiarskich potwierdza że ten sam rzeźbiarz-sztukator wykonał część ornamentyki w Gołębiu, w Kazimierzu i w Tarłowie i że mają one świetny lokalny charakter.

Polichromie-Barwne Malarstwo
Ważny element wystroju i to że ze względu na wartość artystyczną, historyczną jak i bogatą treść stanowią polichromie ścienne wnętrza Domu Loretańskiego. Według badań i oceny statystycznej powstały one w XVII wieku, ale nie w jednym czasie i nie są dziełem jednego mistrza. Nie konserwowane niszczone aż wreszcie zamalowane zostały ostatecznie zapomniane po zakryciu wstawionym drewnianym chórem i kratą za ołtarzową. Istnieje ich potwierdziły badania odkrywowe a pełnego odsłonięcia dokonano w latach 1985/86, by po wnikliwej analizie znaczeniowo-tematycznej przeprowadzić pełną konserwację i uzupełnienia. Polichromie wnętrza stanowią grupy przedstawiające Maryję w scenach z jej życia i w 'wezwaniach' z litanii loretańskiej  , było ich prawdopodobnie trzy na bocznych ścianach i cztery na ścianie tylnej. Całkowicie zachowały się dwie górne sceny na ścianie tylnej, dwie wymagały uzupełnień, z dwóch całkowicie brakujących dokompletowano lewą przy ołtarzu a ze środkowej prawej zrezygnowano z braku podstaw do uzupełnienia kompozycji.